IDENTITEIT

 Eigen expertise & grenzen kennen

Bouwsteen 1: Ben jij een T-shape?

                                 Over IDENTITEIT - Ken je eigen expertise en grenzen

Wat is een T-Shaped Professional?

Interprofessioneel samenwerken vraagt om professionals die niet alleen goed zijn in hun eigen vak, maar ook in staat zijn om verbindingen te leggen met andere disciplines. Dit type professional wordt vaak omschreven als een T-shaped professional ([1]). De T-shape laat zien wat belangrijk is in je werk, en om samen te werken.

De horizontale lijn: Hoe goed kan jij samenwerken met anderen buiten je eigen vakgebied?

Het gaat hier om je generieke vaardigheden, die je gebruikt om interprofessioneel samen te werken (^[2]). Generieke vaardigheden maken ons sterk in samenwerken, communicatie (gedeelde taal), omgaan met verschillen en stellen ons in staat om over de grenzen van ons eigen vakgebied heen te kijken en verbinding te leggen met andere (ervarings-)deskundigen.

De verticale lijn: Hoe goed ben jij in je eigen vak?  

Hier gaat het om je specialistische kennis en vaardigheden voor een sterke professionele identiteit en bekwaamheid in het eigen vak ([3]). Deze vaardigheden stellen je in staat om zelfbewust unieke waarde toe te voegen binnen het team. Dit is je professionele identiteit, die kleur geeft aan de verbinding tussen wie je bent,

het werk dat je doet en de context waarin je dat vormgeeft. Meer nog, door bewust te zijn van je eigen (professionele) identiteit, ontstaat er ruimte om respectvol en waarderend om te gaan met andere en complexe situaties ([4]).

Vandaag zien we in het Vlaamse onderwijslandschap dat partners in de samenwerking vaak te weinig zicht hebben op wie zij zelf als professional zijn en nog minder wie de andere professional rond de tafel is. Hier moet bewuster op ingezet worden.

Wanneer verschillende T-shaped professionals (Bv.: leraar, ouder, CLB-anker, leerondersteuner, zorgcoördinator, …) samenkomen, ontstaat een interprofessioneel team. De overlap in de horizontale balk zorgt ervoor dat je elkaars 'taal' spreekt zonder je eigen expertise te verliezen. Bovendien kijkt een T-shaped professional dus niet alleen vanuit het eigen referentiekader naar de situatie, maar kan hij ook benaderen

vanuit het referentiekader van andere (ervarings)professionals.

NETWERK

 Andere professionals in kaart

Bouwsteen 2: Kennen wij mekaar?

                                 Over NETWERK – Andere professionals in kaart brengen

Teamdiversiteit vormt de basis voor interprofessioneel samenwerken. Er moet een verscheidenheid aan expertise en complementaire vaardigheden, kennis en perspectieven (competenties) aanwezig zijn om uitdagingen in de klaspraktijk te kunnen ondersteunen en begeleiden op maat van elke leerling in de klas. Binnen een interprofessionele samenwerking bewust het netwerk nagaan, kan interessante input opleveren. We kunnen dit doen door een aantal belangrijke parameters voor krachtig interprofessioneel samenwerken te verkennen ([1]).

1. Vele verbindingen (Densiteit)

Het gaat hier om hoeveel verbindingen er tussen teamleden onderling zijn door het vragen en geven van ondersteuning (co-teaching, materiaal, emotionele steun). In een team waar veel wordt samengewerkt, zijn er meer kansen om samen te leren van en met elkaar en hebben leerkrachten sterker het gevoel dat ze als team in staat zijn om uitdagingen aan te gaan en dus, met oog op inclusie, een gepast onderwijsaanbod kunnen  bieden voor alle leerlingen.

2. Gedecentraliseerde verantwoordelijkheid (Centraliteit)

Het eigenaarschap ligt bij het hele team, niet bij één persoon. Sterk gecentraliseerde netwerken (waarbij alle vragen naar één expert of bijvoorbeeld de directie gaan) kunnen innovatie belemmeren. Het is belangrijk dat er verbindingen zijn tussen alle teamleden, zodat je je als school flexibel kan aanpassen aan veranderingen.  Een gedeelde verantwoordelijkheid, waarbij meerdere partners een rol spelen, bevordert de inclusieve klaspraktijk.

3. Verschillende perspectieven (Diversiteit)

Verschillende perspectieven verrijken de aanpak. Het gaat hierbij zowel om perspectief van interne collega’s als externe partners (zoals Leersteun of CLB). Wil je als school innovatief zijn, is het belangrijk om voldoende diversiteit in jouw netwerk te hebben. Zo kan je elkaar inspireren en op nieuwe ideeën komen.

In het creëren van inclusieve leeromgevingen kunnen partners buiten het schoolteam, zoals bijvoorbeeld een pedagogisch begeleider, een leerkracht van het buitengewoon onderwijs of ouders van een leerling, waardevolle nieuwe ideeën, informatie en  expertise binnenbrengen.

4. Gedeelde doelen, visie en missie (Doelgerichtheid)

Alle neuzen staan in dezelfde richting. Het gaat hier om formuleren van duidelijke gedeelde doelen (‘Waarom gaan we samen dit proces aan?’) en het hebben van een gedeelde visie of missie. Het gemeenschappelijke doel en gezamenlijke verantwoordelijkheid verbinden met een focus op het leren van de leerling blijkt van grote verbindende waarde.

Het in kaart brengen van deze parameters helpt om meer netwerkbewustzijn te creëren. Het schept kansen om de netwerkgedachte en samenwerkingscompetenties te versterken en zo fragmentatie van de samenwerking tegen te gaan. Wanneer we ons netwerk in kaart brengen, kunnen we bewuster werken naar gedeelde verantwoordelijkheid en de uitbouw van een krachtig, inclusief schoolklimaat.

                   [1] Sannen, J. (2020). Inclusie Net-Werkt. Het ontrafelen van de school-netwerk-configuraties die inclusief onderwijs bevorderen (Doctoraatsproefschrift). KU Leuven.

ORGANISATIE

 Samenwerking afstemmen

Bouwsteen 3: Naar gedeelde visie, doelen, plan & aanpak van de samenwerking?

                                 Over ORGANISATIE – samenwerking afstemmen

“Over de grenzen heen” samenwerken loopt vaak niet vanzelf. Er moet gewerkt worden vanuit een gedeelde visie en een voor iedereen transparante strategie (inrichting, vorm, aard & intentie) van de samenwerking. Krachtig samenwerken vraagt om gedeelde taal. We moeten dan ook werk maken van het borgen van een gedeelde visie, gezamenlijk doel en plan rond samenwerking (binnen onze organisatie). Het is noodzakelijk om de waarde van samenwerking een plek te geven in onze beleidslijnen. Hierbij moet elke partner binnen de samenwerking voor de eigen organisatie twee zaken nagaan:

* Interactie- & bestaansniveau: GROEPSDYNAMIEK en PSYCHODYNAMIEK (individuele teamleden): visie, waarden, normen, perspectieven,… en wat dat betekent voor aard en intentie van de samenwerking en de invloed ervan op de implementatie, de uitvoering en de effecten van professionele samenwerking ( [1]).

* Inhouds- & procedureniveau: WAT en HOE van het team: vorm en inrichting van de samenwerking of hoe de samenwerking er best kan uitzien zodat deze duurzaam kan zijn en ons kan helpen bij het realiseren van onze doelen. Sta stil bij volgende vragen: Wat met structureel tijd inzetten om te overleggen? Wat met training, ondersteuning en professionalisering die mensen in staat stelt efficiënt gebruik te maken van gedeelde middelen/procedures die de samenwerking ondersteunen? Welke rol is weggelegd voor het beleidsvoerend vermogen van de school om samenwerking te faciliteren? Welke intensiteit van samenwerken hebben we voor ogen?

De antwoorden op deze vragen kunnen voor iedere samenwerkingspartner anders zijn (en zijn dat waarschijnlijk ook). Vanuit de gedachte ‘ken eerst jezelf en dan de ander’ kan de dialoog over interprofessioneel samenwerken hier aangestuurd worden. Resultaat zou een borgen van een gedeelde samenwerkingsstrategie moeten zijn met ook aandacht voor fricties en spanningen (zie bouwsteen 4) op bepaalde domeinen. 

Tenslotte moeten we om duurzaam en zinvol te kunnen samenwerken met verschillende professionals en ervaringsdeskundigen op een andere manier kijken naar en aan de slag gaan met rollen.  Rollen ontstaan vanuit de interactie tussen diegene die verwachtingen stelt en diegene die de verwachtingen interpreteert[2]. We moeten dus allen verwachtingen kennen (rechten, plichten en verantwoordelijkheden), weten welke activiteiten eronder vallen en de gevolgen van de roluitvoering scherp stellen. Interessant hier is een dynamische manier van omgaan met rolverdeling: Benader je netwerk vanuit talenten en kwaliteiten van mensen en stel primair de vraag naar “wie kan wat bijdragen vanuit welke rol?” in plaats van “wat moet je kunnen om een vaststaande functie te komen vervullen?”. Door in dialoog te gaan over rollen ontstaat 'flow' of synergie. Wanneer rollen te star zijn, ontstaan conflicten.

 [1] Hargreaves, A., & O’Connor, M. K. (2017). Cultures of professional collaboration: their origins and opponents. Journal of professional capital and community, 2(2), 74–85. https://doi.org/10.1108/jpcc-02-2017-0004

[2] Kahn  (Katz, D., & Kahn, R.L. (1978). The social Psychology of Organizations (2nd ed.). Wiley.)

VERBINDING

 Samen leren, ontwikkelen & innoveren

BOUWSTEEN 4. VERBINDEN: Samen Leren en innoveren

Bouwsteen 4: Samen leren en werken over de grens, hindernis of (buiten)kans?

                                 Over VERBINDING – samen leren, ontwikkelen en innoveren

Echte impact ontstaat wanneer we professionele diversiteit omarmen. Dit betekent dat we niet naast

elkaar werken, maar net bereid zijn om met en van elkaar te leren. We willen samenwerken vanuit een lerende cultuur. Om een samenwerking te laten evolueren is reflexiviteit, het vermogen van een team om kritisch te kijken naar de samenwerking en deze aan te passen, een belangrijke randvoorwaarde ([1]).We stoppen met praten over de ander en beginnen te praten met de ander om gezamenlijk het verschil te maken voor de leerling. In team reflecteren we over hoe we hebben samengewerkt, wat elk onze rol en bijdrage is aan het proces en wat verbeteracties kunnen zijn (Paju et al., 2022[2]). Om als groep kritisch naar het gezamenlijk functioneren te kijken en een ontwikkelingsgerichte interactie aan te gaan, vraagt inzicht in de eigen professionele identiteit én de professionele identiteit van anderen (zie bouwsteen 1). Deze reflectieve communicatie als samenwerkingsvorm komt weinig tot uiting in de praktijk ([3];[4]).

Om te begrijpen waarom samenwerken soms zo uitdagend is, kijken we naar de Cultuurhistorische Activiteitstheorie (CHAT) van Yrjö Engeström ([5]).  Hij beschrijft dat spanningen en fricties ontstaan als gevolg van het ‘wringen’ of botsen van ‘oude’ gewoontes met ‘nieuwe’ ambities. Volgens Engeström is dit juist positief. In plaats van conflicten of barrières te ontwijken, moeten we ze in het team net benutten als startpunt voor nieuwe (en sterkere) vormen van samenwerking. De ervaringen op deze grensgebieden van samenwerkende organisaties worden door Engeström grenservaringen genoemd. 'Verbinden' op die grensgebieden vraagt om een cultuuromslag. Het vraagt om investeren in een professionele lerende cultuur. Door over grenzen heen te groeien, creëren we niet alleen een sterker vangnet voor de leerling, maar ook een rijkere leeromgeving voor de professional. Door barrières en fricties niet uit de weg te gaan, maar ze te benutten als kansen, ontwikkelen

we nieuwe aanpakken waar onze leerlingen én wijzelf de vruchten van plukken.

[1] Van Dongen, J., & Goossens, W. (2018). Verbeterstrategie voor interprofessionele samenwerking. De Eerstelijns, 10(7), 29-31.

[2] Paju, B., Kajamaa, A., Pirttimaa, R., & Kontu, E. (2022). Collaboration for Inclusive Practices: Teaching Staff Perspectives from Finland. Scandinavian Journal of Educational Research, 66(3), 427–440. https://doi.org/10.1080/00313831.2020.1869087

[3] Kajamaa, A., & Lahtinen, P. (2016). Carnivalization as a new mode of collaboration. Journal Of Workplace Learning, 28(4), 188–205. https://doi.org/10.1108/jwl-11-2015-0084

[4] Hedegaard-Soerensen, L., Jensen, C. R., & Tofteng, D. M. B. (2018). Interdisciplinary collaboration as a prerequisite for inclusive education. European Journal of Special Needs Education, 33(3), 382–395. https://doi.org/10.1080/08856257.2017.1314113

[5] Engeström, Y (1987).LEARNING BY EXPANDING AN ACTIVITY-THEORETICAL APPROACH TO DEVELOPMENTAL RESEARCH. Helsinki: Orienta-Konsultit.

Besluit:

Inclusief onderwijs en interprofessioneel samenwerken zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Enkel door intensief samen te werken met alle betrokkenen kunnen we een gepast, flexibel aanbod creëren en drempels wegnemen om zo een inclusieve leeromgeving te realiseren.